Beroerte als inspiratiebron

[Diagnose]

29-09-2004

Beroerte als inspiratiebron
Kunstenaar vindt zichzelf terug door te schilderen

Door Jessie van Loon

Kunstenaar Herman Smith (56) kreeg in 1997 een beroerte. Korte tijd was hij linkszijdig verlamd, zijn spraakvermogen was ernstig aangetast en hij moest de wereld opnieuw ontdekken. Als een kind. Hoe hij deze ingrijpende periode heeft ervaren, laat hij zien in zijn schilderijen die centraal staan in de film Gatenkaas. Deze filmdocumentaire gaat aanstaande vrijdag in het Groninger Museum in première.

Wat zijn je eerste herinneringen aan de periode vlak na de beroerte?
Alles wat ik zag, leek nieuw en tijd en ruimte zeiden me niets. Termen als ‘over een uur’, ‘straks’ en ‘morgen’ hadden geen betekenis voor me. Links, rechts, onder en boven: voor mij was er geen verschil. Dus hoe trek je dan je kleren aan? Praten kon ik nauwelijks en wat in me omging, kon ik alleen met schrijven en tekenen duidelijk maken. Maar ook dat was in het begin moeilijk vanwege de tijdelijke verlamming.

Tekende je alleen om te kunnen communiceren?
Nee, de ervaringen in die nieuwe wereld riepen beelden in me op die me hielpen de tijd, de ruimte en mezelf terug te vinden. Een beroerte slaat een gat in de hersenen en zo kwam al snel het beeld van een gatenkaas bij me op. Toen ik na vijf weken het ziekenhuis verliet, had ik een enorme stapel tekeningetjes gemaakt. De eerste schetsjes waren niet meer dan draadpoppetjes met ontbrekende ledematen of maar één oog. In de loop van de dagen en weken werden de vormen duidelijker en kwam de coördinatie terug. Thuisgekomen heb ik in mijn atelier een aantal van deze tekeningen uitgewerkt tot schilderijen.

Is schilderen voor jou een vorm van zelftherapie, een manier om je beroerte te verwerken?
Beslist niet. Ik heb de beroerte verwerkt door ‘s morgens vroeg, als niemand het zag, een potje te grienen tijdens het koffie zetten. Als de koffie klaar was ging ik schilderen.
Ik heb trouwens lang niet alle ziekenhuistekeningen gebruikt; op een gegeven moment was ik die beroerte meer dan zat. Dus nee, de beroerte heb ik niet door middel van schilderen verwerkt. Voor de verwerking was dat ochtendritueel met mijn kopje koffie belangrijker.

Heeft de beroerte invloed gehad op je manier van schilderen, bijvoorbeeld het kleurgebruik?
Vóór mijn beroerte was ik bezig met een serie boomknoppen, over het algemeen in zachte kleuren. De ‘beroerteschilderijen’ zijn veel stralender van kleur. Maar dat heeft meer met het thema te maken dan met mij. Ik heb altijd in thema’s geschilderd. Dat wat me aangreep, daar schilderde ik over. De heftige ervaring van de beroerte vroeg om intens stralend kleurgebruik, maar dat is een gevolg van het thema en niet van een verandering in mijzelf. Toch zijn mensen geneigd om alles wat ik doe toe te schrijven aan die beroerte. Ben je kwaad, dan is dat volgens de medici een teken van karakterverandering. Ben je blij, dan schijn je aan euforie te lijden.

Toch lijkt de beroerte je wel inspiratie gegeven te hebben.
De beroerte is voor mij in bepaalde opzichten geen zinloos lijden geweest. Goethe zei: “Het kind is de grootste kunstenaar omdat het van nature schept!” Een kind leert ‘vanzelf’ praten, voor mij was opnieuw leren praten topsport. Omdat een beroerte je terugwerpt naar de kindertijd, heb ik het hele proces van kind-zijn en de wereld ontdekken bewust meegemaakt. Eigenlijk was de beroerte een combinatie van Plato (‘ieder weten is een herinnerd weten’) en Heraclitus (‘alles stroomt’) in de praktijk. De beroerte had me teruggeworpen in een stroom, een ruimte waarin alles één was. Daar moest ik mezelf uit zien te distilleren. Uiteindelijk kom je weer los van die eenheid, duik je weer op als persoon, herken je stukje bij beetje de wereld en jezelf weer. Alles bij elkaar heeft dat tot een doorbraak in mijn schilderkunst geleid. En als iemand begint over karakterverandering, vraag ik: “Waar heb je het over, en bovendien: wie kent zichzelf?”

Nu kun je dat inderdaad weer vragen, maar twee jaar lang heb je niet kunnen praten.
Klopt. Vlak na de beroerte kon ik alleen ‘na-na’ en ‘da-da’ zeggen; ik was een echte dadaïst geworden. Het dadaïsme is zo’n kunststroming waarvan het grote publiek al snel zegt: “Dat kan mijn kleine neefje van zes beter!” Misschien is daarom de term ‘nevisme’ een betere omschrijving voor mijn manier van praten destijds. Marjan, mijn vrouw, verwoordde het wat simpeler: “Herman heeft de woorden nog wel, maar de letterbak is flink door elkaar geschud.” Ik hanteerde de twee jaren dat ik niet kon praten het credo van Salvador Dali ‘Schilder en zwijg’. Het tiental kanaries dat in mijn atelier rondvloog, maakte genoeg leven. Als ik iets wilde zeggen, schreef ik het op een leitje. Mensen waren ineens razend nieuwsgierig naar wat ik te ‘vertellen’ had. Toch schreef ik doodnormale dingen op, zoals ‘Mooi weer’. En kijk, prompt wás het dan ook mooi weer; wat ik ‘zei’ had veel meer gewicht dan voorheen. Maar echt vertellen, nee, dat kon ik in die tijd niet. Gelukkig kun je emoties ook op andere manieren tonen, met je ogen, je lichaamstaal. En luisteren naar anderen kan ook geen kwaad.

Hoe gaat het nu met je, bijna zeven jaar na je beroerte?
Ik ben veel op Texel in mijn atelier. Goudtinten overheersen op dit moment. Eigenlijk is alleen mijn spraak aangetast gebleven. Als ik niet goed in mijn vel zit, gaat het spreken achteruit. Maar het beroerde praten aanvaard ik als mijn lot. Geen noodlot; gewoon mijn lot. Hoewel het wat moeizaam gaat, weerhoudt het me overigens niet om te vertellen, te discussiëren. Ik heb weer het hoogste woord!

- De filmdocumentaire Gatenkaas over Herman Smith en zijn werk voor en na de beroerte wordt ook uitgebracht op DVD en video, prijs € 25,- exclusief verzendkosten. Bestellen: Van Hemert Produkties, Westeind 34, 9636 CD Zuidbroek, tel. (0598) 38 14 84, www.vanhemertprodukties.nl.
- In 2001 verscheen het boek ‘Een wonderlijke reis, de beroerte van binnenuit bekeken’ van Herman Smith, Uitgeverij Boom, ISBN 9053526676, 85 pagina’s, full-color, geïllustreerd met schilderijen van Smith die het verhaal over de periode vlak na zijn beroerte ondersteunen, prijs € 22,50.
- De schilderijen van Herman Smith zijn te bezichtigen en te verkrijgen bij Kunstuitleen ‘Gallery Erin’ in Koedijk, tel. (072) 561 26 73. Of kijk op www.hermansmith.nl.