Het ijs smelt, de klok tikt

[Achtergrond]

19-02-2005

Het ijs smelt, de klok tikt

Door Jessie van Loon

De tijd begint te dringen. De afgelopen tien jaar is 9 procent van de ijskap op de Noordpool gesmolten. De opwarming van de aarde is een feit en de gevolgen ervan tekenen zich steeds duidelijker af. Alleen sceptici ontkennen nog dat het broeikaseffect een tijdbom is.

De ijsbeer voelt de grond onder zijn poten wegzakken en zijn jachtgebied wordt steeds kleiner. Ook andere diersoorten die alleen in het noordpoolgebied voorkomen worden bedreigd, waaronder de poolvos, de beluga walvis en de walrus. De indruk van ervaren poolreizigers is dat het ijs op de Noordpool onbetrouwbaarder is dan tien jaar geleden. Hoewel niet wetenschappelijk bewezen, een alarmerend signaal.
De Noordpool staat model voor de rest van de aarde. Het smelten van de metersdikke, maar toch fragiele ijslaag, is een voorbode van wat op termijn ook met de ijskap op Groenland, de gletsjers in de Himalaya en wellicht zelfs met de Zuidpool zou kunnen gebeuren. Dit is een ‘worst case scenario', maar wél een scenario om in het achterhoofd te houden. De gletsjers die ook wel de watertorens van Azië worden genoemd, zijn van groot belang voor de watervoorziening van miljarden mensen. Bovendien stijgt de zeespiegel wanneer smeltwater van landijs met grote hoeveelheden in de oceanen komt. Nederland kan geld vrijmaken voor bedijking, maar een land als Bangladesh dat nu al zo geteisterd wordt door overstromingen, zou volledig onder water verdwijnen.
Vorige maand waarschuwde het klimaatpanel van de Verenigde Naties dat er binnen tien jaar geen weg meer terug is als de mens niet snel zijn houding verandert ten aanzien van opwekking en verbruik van energie, want daar draait het allemaal om. Maar hoe? Kernenergie uit de ban doen, zoals staatssecretaris Van Geel en minister Bot eerder deze week bepleitten? Kernenergie heeft als voordeel dat bij de opwekking ervan geen broeikasgassen vrijkomen. Nadeel is dat er nog steeds geen goede, veilige oplossing is voor het kernafval. Andere duurzame energiebronnen zoals waterkracht, zonne-energie en windenergie hebben deze nadelen niet.
In elk geval is het nodig om zuiniger om te gaan met fossiele brandstoffen. Dat kan op kleine schaal door huizen beter te isoleren, op grote schaal door bijvoorbeeld ‘schonere' auto's te ontwikkelen. Misschien hebben waterstofmotoren de toekomst. Binnen 20 tot 30 jaar zal olieschaarste in combinatie met de groei van het mondiale wagenpark naar twee miljard auto’s in 2050 de auto-industrie dwingen meer te investeren in alternatieven voor benzine.
Wereldwijd werken 180 landen samen om tot een goed klimaatbeleid te komen. Het Kyoto Protocol dat sinds woensdag van kracht is, is een kleine stap in de goede richting. Het schrijft de industrielanden voor hun uitstoot van broeikasgassen met 5 procent te verminderen. Dit kan het broeikaseffect geen halt toeroepen. Als er vanaf vandaag geen CO2 meer de lucht ingaat, duurt het nog honderden jaren eer de concentratie van dit broeikasgas in de atmosfeer op een natuurlijk peil komt.
Bovendien ontbreken er belangrijke handtekeningen onder het Kyoto Protocol. De VS, verantwoordelijk voor een kwart van de totale uitstoot van broeikasgassen, Australië en de opkomende industrielanden China en India tekenden het verdrag, dat in 2012 afloopt, niet.
Nederland voldoet al aan de Kyotonorm, al is dat niet bereikt door te investeren in de ontwikkeling van duurzame energie. Nederland heeft de uitstoot van methaan - een bijproduct van de veehouderij - aangepakt en ‘emissierechten' aangekocht van landen die minder broeikasgas uitstoten dan is toegestaan.
Het Kyoto Protocol is echter niet onomstreden. Het wetenschappelijke bewijs dat eraan ten grondslag ligt, is niet waterdicht. Onlangs is gebleken dat de gegevens over de stijging van de temperatuur over de afgelopen duizend jaar niet juist zijn. In een grafiek werd de temperatuurstijging weergegeven als een liggende hockeystick: eerst een lange, vrijwel horizontale lijn, rond 1900 een knik en na 1960 steil omhoog. Onderzoek van onder anderen paleoklimatologen, die de jaarringen in bomen bestuderen om daaruit klimaatveranderingen af te lezen, heeft aangetoond dat het klimaat veel meer schommelingen heeft gekend dan uit deze grafiek blijkt. Ook zou het rond 1500 net zo warm zijn geweest als nu.
Dit ‘tegenonderzoek' heeft een belangrijke pijler onder het Kyoto Protocol weggehaald. De Groene Rekenkamer, een organisatie opgericht door clubs van sceptische wetenschappers, conservatieven en voorvechters van kernenergie, de luchtvaart en chloorproducten, heeft aangekondigd het ‘wellicht zelfs frauduleuze' hockeystickmodel onder de loep te nemen en daarna rapport uit te brengen aan de Tweede Kamer. De Groene Rekenkamer vindt dat de politiek zich achter de oren moet krabben voordat zij geld uitgeeft aan bestrijding van een ramp waarvan niet wetenschappelijk vaststaat dat hij eraan komt. De organisatie meent dat er voldoende tijd is om gedegen onderzoek te doen voordat verdere maatregelen genomen worden.
De grote vraag is of er inderdaad tijd is om te blijven wachten. De zeespiegel zal de komende eeuw stijgen en een deel van de Noordpool smelt. Ook al verschillen de wetenschappers van mening over het tempo waarin dit proces verder zal verlopen, één ding staat vast: nu handelen kan de mens tijd opleveren om straks beter opgewassen te zijn tegen de gevolgen van klimaatverandering.

Tien vragen over klimaatverandering

1 Is klimaatverandering geen natuurlijk proces?
Schommelingen in het klimaat horen bij de aarde, denk maar aan de ijstijden. Op dit moment zit er een stijgende lijn in de temperatuurstatistieken. Deels is dat een gevolg van natuurlijke veranderingen, maar de opmerkelijk snellere stijging van de temperatuur na de Industriële Revolutie is het ‘werk' van de mens. De concentratie CO₂ in de atmosfeer is de afgelopen twee eeuwen met ongeveer dertig procent toegenomen. Dit is een van de oorzaken van het broeikaseffect.

2 Wat is het broeikasaffect?
Zonnestralen die de aarde bereiken, worden voor een deel teruggekaatst en voor een deel geabsorbeerd en omgezet in warmte. Natuurlijke broeikasgassen in de dampkring absorberen weer een deel van het gereflecteerde zonlicht. Zo koelt de aarde niet te veel af en mede daardoor is leven op aarde mogelijk. Zonder de dampkring, die fungeert als een soort deken, zou het op aarde gemiddeld -15 graden zijn. De niet-natuurlijke toename van de concentratie broeikasgassen in de atmosfeer zorgt er echter voor dat die deken in hoog tempo dikker wordt. Dat leidt tot stijging van de temperatuur op aarde. De belangrijkste oorzaak is de verbranding van fossiele brandstoffen, zoals steenkool, aardolie en aardgas, waarbij veel CO₂ vrijkomt. Maar ook methaan, dat vooral vrijkomt in de landbouw, is een gas dat voor veel problemen zorgt.

3 Wat wordt bedoeld met versterking van het broeikaseffect?
De lage temperaturen op de polen hangen samen met de lage stand van de zon en het feit dat de ijs- en sneeuwlaag 80 procent van het zonlicht terugkaatst. Water absorbeert meer straling en dus ook meer warmte dan ijs. Als de Noordpool smelt, komt er een zichzelf versterkend proces op gang. Het water absorbeert zonlicht, wordt warmer, het overgebleven ijs smelt sneller.

4 Wat zijn de gevolgen van de temperatuurstijging?
De Verenigde Naties verwachten deze eeuw al meer overstromingen, extremere weersomstandigheden, droogte en het op grote schaal ongeschikt worden van landbouwgrond. De ijskap van de Noordpool is de laatste tien jaar met ruim 9 procent afgenomen. Als deze trend doorzet, zal er aan het einde van deze eeuw 's zomers geen ijs meer te vinden zijn op de Noordpool en zullen diersoorten als de ijsbeer uitsterven. Gletsjers worden kleiner, grote delen permafrost ontdooien en de sneeuwgrens trekt zich terug. Voedselketens raken verstoord waardoor er een kettingreactie op gang komt met ernstige gevolgen voor het leven op aarde. En natuurlijk is er nog de stijging van de zeespiegel die veel wetenschappers bezighoudt.

5 Stijgt de zeespiegel als gevolg van het smelten van de Noordpool?
Nee, althans niet dramatisch. De Noordpool bestaat uit zee-ijs. Vergelijk het met een dichtgevroren vijver: als het ijs ontdooit na een vorstperiode, loopt de vijver niet over. Wel is het zo dat warmer water uitzet, waardoor de zeespiegel kan stijgen. Tegelijk zal onder invloed van de temperatuurstijging meer water verdampen, wat die stijging zou kunnen compenseren.

6 Waar komen de voorspellingen van stijging van de zeespiegel dan vandaan?
Behalve zee-ijs, zoals op de Noordpool, is er ook landijs. Dit zijn enorme hoeveelheden bevroren water die opgeslagen liggen in gletsjers en dikke ijslagen op bijvoorbeeld Groenland en de Zuidpool. Smeltend landijs dat in rivieren en zeeën terechtkomt, is de voornaamste oorzaak van de voorspelde zeespiegelstijging. Landijs smelt gelukkig minder snel dan de relatief dunne ijslaag op de Noordpool (één grote ijsklont smelt minder snel dan twee kleine).

7 Hoe sterk zou de zeespiegel stijgen als het landijs smelt?
Als de ijskap van Groenland smelt, betekent dat een wereldwijde zeespiegelstijging van zes meter. Op de Zuidpool ligt tientallen keren zoveel ijs als op Groenland. Als dat smelt, is het einde van de menselijke soort voorstelbaar. Het smelten van landijs heeft behalve stijging van de zeespiegel ook gevolgen voor het zoutgehalte in de zeeën en oceanen, omdat het smeltwater zoet is.

8 Hoe ziet de toekomst van Nederland eruit?
Door grotere hoeveelheden smelt- en regenwater zullen rivieren steeds vaker buiten hun oevers treden. Overstroming van het IJsselmeer moet voorkomen worden door extra spuigaten in de Afsluitdijk te maken. In 2008 wordt hiermee begonnen. Voor Nederland wordt voor de komende eeuw een zeespiegelstijging van 20 tot 88 centimeter verwacht. Zwakke plekken in de kustlijn moeten verstevigd worden. Bij extreme regenval kunnen riolen de hoeveelheid water niet verwerken en wordt een deel van de rioolinhoud overgestort naar sloten. Dit is vooral vervelend in landbouwgebieden, waar het vee uit diezelfde sloten drinkt. Zij lopen kans om door het drinken van ongezuiverd rioolwater ziektes en infecties op te lopen. Door klimaatverandering neemt het aantal exotische-insectenplagen toe. Zo dook begin jaren '90 in Brabant voor het eerst de eikenprocessierups op. Inmiddels is de rups ook boven de grote rivieren een plaag aan het worden. Door het warmer wordende klimaat kunnen de insecten goed overwinteren. Er zijn bovendien geen natuurlijke vijanden, zodat soorten zich snel uitbreiden. Dat geldt ook voor diverse schadelijke plantensoorten, zoals de blauwalg. Een toename van het aantal algen betekent meer vissterfte, omdat de algen gifstoffen afscheiden.

9 Klopt het dat op langere termijn Nederland juist kouder kan worden?
Ja, het smeltwater van het poolijs brengt een koude golfstroom op gang die de huidige warme golfstroom deels kan blokkeren. De Noordzee kan daardoor kouder worden met niet alleen gevolgen voor het leven in het water, maar ook voor het klimaat op het continent. Terwijl de aarde opwarmt, zou het in Nederland dus kouder kunnen worden.

10 Dan voltrekt zich dus het scenario van de film 'Day after tomorrow'?
Dat is niet erg waarschijnlijk. In de film verandert in enkele dagen een groot deel van het noordelijk halfrond in een ijslandschap. De film maakt duidelijk dat extreme weergebeurtenissen enorme gevolgen voor de mensheid kunnen hebben. Wetenschappelijk gezien is het scenario niet realistisch. Een klimaatverandering kan zich nooit binnen een week voltrekken; klimatologen bedoelen met ‘abrupt' een tijdsbestek van enkele tientallen jaren. Er zijn meer punten waar de film afwijkt van realistische scenario's. De filmmakers hebben echter bewust gekozen voor een vorm van overdrijving om het publiek wakker te schudden.